ชื่อนวัตกรรม : การพัฒนาการจัดการเรียนรู้แบบ STEM บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่นเพื่อเสริมสร้าง Soft Power และเพิ่มประสิทธิภาพการแก้ปัญหาของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนอนุบาลแม่เมาะ(ชุมชน 1) จังหวัดลำปาง

ประเภทนวัตกรรม : SoftPower

ระดับการศึกษา : ประถมศึกษา

กลุ่มสาระการเรียนรู้ : วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

บทคัดย่อ

                การวิจัยและพัฒนานี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบ STEM บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่น (ประเพณีแห่ช้างผ้า) สำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 และ 2) เพื่อศึกษาผลของการจัดการเรียนรู้ดังกล่าวต่อการเสริมสร้าง Soft Power ของครูและการเพิ่มประสิทธิภาพการแก้ปัญหาของนักเรียน กลุ่มตัวอย่าง คือ นักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนอนุบาลแม่เมาะ(ชุมชน 1) ปีการศึกษา 2568 จำนวน 32 คน ซึ่งได้มาโดยการเลือกแบบเจาะจง รูปแบบการวิจัยเป็นการวิจัยและพัฒนา (Research and Development) เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย 1) รูปแบบการจัดการเรียนรู้ฯ 2) แบบทดสอบวัดประสิทธิภาพการแก้ปัญหา และ 3) แบบประเมิน Soft Power ของครู การวิเคราะห์ข้อมูลใช้ค่าดัชนีความสอดคล้อง (IOC) ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และการทดสอบค่าที (t-test for Dependent Samples)

ผลการวิจัยพบว่า:

1. รูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบ STEM บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่น (ประเพณีแห่ช้างผ้า) ที่พัฒนาขึ้น มีความเหมาะสมในระดับสูงมาก โดยมีค่าดัชนีความสอดคล้องเฉลี่ยเท่ากับ 0.77
2. ประสิทธิภาพการแก้ปัญหาของนักเรียนหลังได้รับการจัดการเรียนรู้สูงกว่าก่อนเรียนอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .001 โดยมีคะแนนเฉลี่ยหลังเรียนเท่ากับ 39.25 และก่อนเรียนเท่ากับ 23.72
3. Soft Power ของครูผู้สอนโดยรวมหลังการจัดการเรียนรู้อยู่ในระดับมากที่สุด โดยมีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 4.69

                ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่าการบูรณาการการจัดการเรียนรู้แบบ STEM เข้ากับบริบทวัฒนธรรมท้องถิ่นเป็นแนวทางที่มีประสิทธิภาพในการส่งเสริมทักษะการแก้ปัญหาของผู้เรียน ควบคู่ไปกับการเสริมสร้างคุณลักษณะเชิงบวกหรือ Soft Power ของครูผู้สอนได้เป็นอย่างดี

คำสำคัญ: การจัดการเรียนรู้แบบสะเต็ม, วัฒนธรรมท้องถิ่น, ซอฟต์พาวเวอร์, ทักษะการแก้ปัญหา, การวิจัยและพัฒนา

ABSTRACT

                This research and development aimed to: 1) develop a STEM learning management model based on local culture (the Hae Chang Pha tradition) for fourth-grade students , and 2) study the effects of this model on enhancing the teacher's Soft Power and improving students' problem-solving efficiency. The sample group, selected through purposive sampling, consisted of 32 fourth-grade students at Anuban Maemoh (Chumchon 1) School during the 2025 academic year. The study employed a Research and Development (R&D) design. Research instruments included: 1) the STEM learning management model, 2) a problem-solving efficiency test, and 3) a teacher's Soft Power evaluation form. Data were analyzed using the Index of Item-Objective Congruence (IOC), mean, standard deviation, and a dependent samples t-test.

The findings were as follows:

1. The developed STEM learning management model based on local culture (the Hae Chang Pha tradition) was found to be highly appropriate, with an average IOC of 0.77.
2. Students' post-intervention problem-solving efficiency was significantly higher than their pre-intervention efficiency at the .001 level, with mean scores of 39.25 and 23.72, respectively.
3. The teacher's overall Soft Power after the intervention was rated at the highest level, with a mean score of 4.69.

                The results indicate that integrating STEM learning management with a local cultural context is an effective approach for promoting students' problem-solving skills while simultaneously enhancing the positive attributes, or Soft Power, of the teacher.

Keywords: STEM Learning Management, Local Culture, Soft Power, Problem-Solving Skills, Research and Development

การพัฒนาการจัดการเรียนรู้แบบ STEM บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่นเพื่อเสริมสร้าง Soft Power และเพิ่มประสิทธิภาพการแก้ปัญหาของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนอนุบาลแม่เมาะ(ชุมชน 1) จังหวัดลำปาง         

            ในยุคศตวรรษที่ 21 การจัดการศึกษาได้เปลี่ยนแปลงไปสู่การเน้นการพัฒนาทักษะในศตวรรษใหม่ที่ต้องการความสามารถในการคิดวิเคราะห์ การแก้ปัญหา และการสร้างสรรค์ การจัดการเรียนรู้แบบ STEM Education ซึ่งเป็นการบูรณาการความรู้ใน 4 สาขาวิชา ได้แก่ วิทยาศาสตร์ (Science) เทคโนโลยี (Technology) วิศวกรรมศาสตร์ (Engineering) และคณิตศาสตร์ (Mathematics) ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในระดับสากลว่าเป็นแนวทางการจัดการเรียนการสอนที่สำคัญ เนื่องจากเน้นการพัฒนาทักษะที่เกิดจากการปฏิบัติจริงไม่ใช่เรียนแค่ทฤษฎีเท่านั้น (บริษัท เอ็นที เมโทร เซอร์วิส จำกัด, 2022)

            การจัดการเรียนรู้แบบ STEM ในบริบทของประเทศไทยได้มีการปรับใช้ให้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมและความต้องการของสังคมไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งการนำวัฒนธรรมท้องถิ่นมาเป็นฐานในการจัดการเรียนรู้ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ที่กำหนดให้การศึกษาเป็น "กระบวนการเรียนรู้เพื่อความเจริญงอกงามของบุคคลและสังคมโดยการถ่ายทอดความรู้ การฝึก การอบรม การสืบสานทางวัฒนธรรม" (เลิรน์ เอ็ดดูเคชั่น, 2020) การเชื่อมโยงความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีกับภูมิปัญญาท้องถิ่นจึงเป็นแนวทางที่สำคัญในการสร้างความเข้าใจที่ลึกซึ้งและมีความหมายสำหรับผู้เรียน

            ในขณะเดียวกัน แนวคิดเรื่อง Soft Power หรืออำนาจละมุนได้รับความสนใจอย่างมากในช่วงหลายปีที่ผ่านมา โดยเฉพาะในบริบทของการพัฒนาประเทศไทย Soft Power ในทางการศึกษาหมายถึงความสามารถในการสร้างอิทธิพลและแรงจูงใจผ่านความน่าเชื่อถือ ความเชี่ยวชาญ และความสัมพันธ์ที่ดี ซึ่งมีความสำคัญต่อการพัฒนาประเทศในด้านสังคมและเศรษฐกิจ (สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย, 2022) การพัฒนา Soft Power ของครูในการจัดการเรียนรู้จึงเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อประสิทธิภาพการเรียนการสอนและการพัฒนาผู้เรียนอย่างรอบด้าน

            ประเทศไทยได้ให้ความสำคัญกับการพัฒนา Soft Power โดยเฉพาะในด้านการศึกษาและวัฒนธรรม โดยรัฐบาลได้มีนโยบายสนับสนุนการสร้างพลังสร้างสรรค์หรือ Soft Power ของประเทศ เพื่อยกระดับและพัฒนาความสามารถในการขับเคลื่อนเมืองแห่งการเรียนรู้ (Learning City) บนฐานทุนทางวัฒนธรรม (โครงการพัฒนาเมืองแห่งการเรียนรู้, 2023) การเชื่อมโยงระหว่างการศึกษาแบบ STEM กับวัฒนธรรมท้องถิ่นและการสร้าง Soft Power จึงเป็นแนวทางที่น่าสนใจในการพัฒนาการจัดการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ

            สำหรับการพัฒนาทักษะการแก้ปัญหาของนักเรียนในระดับประถมศึกษา การจัดการเรียนรู้แบบ STEM ได้แสดงให้เห็นถึงผลลัพธ์เชิงบวกอย่างชัดเจน เนื่องจากกระบวนการเรียนรู้แบบ STEM เน้นการให้ผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติจริง คิดวิเคราะห์ และแก้ไขปัญหาอย่างเป็นระบบ ซึ่งเป็นทักษะที่จำเป็นในศตวรรษที่ 21 (เลิรน์ เอ็ดดูเคชั่น, 2020) การศึกษาวิจัยในหลายๆ ประเทศได้แสดงให้เห็นว่าการจัดการเรียนรู้แบบ STEM มีผลต่อการพัฒนาความสามารถในการแก้ปัญหา ทักษะการคิดเชิงวิทยาศาสตร์ และความคิดสร้างสรรค์ของนักเรียน

            อย่างไรก็ตาม จากการสำรวจสภาพปัญหาในโรงเรียนอนุบาลแม่เมาะ(ชุมชน 1) พบว่านักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 ยังประสบปัญหาในด้านทักษะการแก้ปัญหาอย่างมีนัยสำคัญ โดยพบว่านักเรียนร้อยละ 30 ไม่สามารถคิดลำดับขั้นตอนการแก้ปัญหาได้ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความบกพร่องในทักษะการคิดเชิงระบบและการวางแผนแก้ปัญหาอย่างเป็นขั้นตอน ปัญหานี้สะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้ที่เน้นการพัฒนาทักษะการคิดวิเคราะห์และการแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบสำหรับนักเรียนในระดับประถมศึกษา

            โรงเรียนอนุบาลแม่เมาะ(ชุมชน 1) ซึ่งตั้งอยู่ในบ้านเมาะหลวง อำเภอแม่เมาะ จังหวัดลำปาง เป็นโรงเรียนชุมชนที่มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่น่าสนใจ โดยเฉพาะประเพณีแห่ช้างผ้าซึ่งเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่สำคัญของท้องถิ่น การนำวัฒนธรรมท้องถิ่นเช่นนี้มาใช้เป็นฐานในการจัดการเรียนรู้แบบ STEM จะช่วยให้ผู้เรียนเกิดความเข้าใจที่ลึกซึ้งทั้งในด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีควบคู่ไปกับการเห็นคุณค่าของวัฒนธรรมท้องถิ่น ซึ่งจะส่งผลต่อการพัฒนา Soft Power ทั้งของครูและนักเรียน

            การวิจัยนี้จึงมีความสำคัญในการศึกษาและพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบ STEM บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่น เพื่อเสริมสร้าง Soft Power ของครูและเพิ่มประสิทธิภาพการแก้ปัญหาของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 โดยผลการวิจัยจะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนานวัตกรรมการจัดการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับบริบทของโรงเรียนชุมชนในประเทศไทย และสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการจัดการเรียนการสอนในระดับประถมศึกษาได้อย่างมีประสิทธิภาพ

1. เพื่อพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบ STEM บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่น (ประเพณีแห่ช้างผ้า) สำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนอนุบาลแม่เมาะ(ชุมชน 1) (ผลผลิต)
2. เพื่อศึกษาผลของการจัดการเรียนรู้แบบ STEM บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่นต่อการเสริมสร้าง Soft Power ของครูและการเพิ่มประสิทธิภาพการแก้ปัญหาของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 (ผลลัพธ์)

2.1 แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับการจัดการเรียนรู้แบบ STEM Education

            2.1.1 ความหมายและความสำคัญของ STEM Education

• ความหมายของ STEM Education
• องค์ประกอบของ STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics)
• ความสำคัญของ STEM Education ในศตวรรษที่ 21
• หลักการและแนวคิดพื้นฐานของ STEM Education

2.1.2 การจัดการเรียนรู้แบบ STEM ในระดับประถมศึกษา

• ลักษณะการจัดการเรียนรู้แบบ STEM สำหรับนักเรียนประถม
• กระบวนการจัดการเรียนรู้แบบ STEM
• บทบาทของครูในการจัดการเรียนรู้แบบ STEM
• ปัจจัยความสำเร็จของการจัดการเรียนรู้แบบ STEM

2.1.3 การประยุกต์ใช้ STEM Education ในบริบทประเทศไทย

• นโยบายการศึกษาไทยและ STEM Education
• ตัวอย่างการจัดการเรียนรู้แบบ STEM ในโรงเรียนไทย
• ความท้าทายในการนำ STEM Education มาใช้ในประเทศไทย

2.2 วัฒนธรรมท้องถิ่นกับการจัดการเรียนรู้

2.2.1 ความสำคัญของวัฒนธรรมท้องถิ่นในการจัดการเรียนรู้

• แนวคิดการเรียนรู้บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่น (Local Culture-Based Learning)
• ประโยชน์ของการนำวัฒนธรรมท้องถิ่นมาใช้ในการจัดการเรียนรู้
• ความเชื่อมโยงระหว่างวัฒนธรรมท้องถิ่นกับความรู้ทางวิทยาศาสตร์

2.2.2 ประเพณีแห่ช้างผ้า: มรดกทางวัฒนธรรมแม่เมาะ

• ประวัติและความเป็นมาของประเพณีแห่ช้างผ้า
• ความหมายและความสำคัญของประเพณีแห่ช้างผ้าต่อชุมชน
• องค์ประกอบทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในประเพณีแห่ช้างผ้า
• ศักยภาพของประเพณีแห่ช้างผ้าในการจัดการเรียนรู้

2.2.3 การบูรณาการวัฒนธรรมท้องถิ่นกับการจัดการเรียนรู้แบบ STEM

• แนวทางการบูรณาการวัฒนธรรมท้องถิ่นกับ STEM Education
• ตัวอย่างความเชื่อมโยงระหว่างวัฒนธรรมท้องถิ่นกับเนื้อหา STEM
• ประโยชน์ของการบูรณาการวัฒนธรรมท้องถิ่นในการจัดการเรียนรู้ STEM

2.3 แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับ Soft Power ของครู

2.3.1 ความหมายและความสำคัญของ Soft Power

• ความหมายของ Soft Power ในบริบททั่วไป
• Soft Power ในทางการศึกษา
• ความสำคัญของ Soft Power ในการพัฒนาประเทศ

2.3.2 Soft Power ของครูในการจัดการเรียนรู้

• องค์ประกอบของ Soft Power ของครู
  • ความน่าเชื่อถือ (Credibility)
  • ความเชี่ยวชาญทางวิชาการ (Expertise)
  • ความสามารถในการสื่อสาร (Communication Skills)
  • การสร้างแรงบันดาลใจ (Inspiration)
  • การสร้างความสัมพันธ์ที่ดี (Relationship Building)
• ปัจจัยที่ส่งผลต่อการพัฒนา Soft Power ของครู
• วิธีการวัดและประเมิน Soft Power ของครู

2.3.3 การพัฒนา Soft Power ของครูผ่านการจัดการเรียนรู้แบบ STEM

• ความเชื่อมโยงระหว่าง STEM Education กับการพัฒนา Soft Power ของครู
• บทบาทของครูในการสร้าง Soft Power ผ่านการจัดการเรียนรู้
• ผลกระทบของ Soft Power ของครูต่อประสิทธิภาพการเรียนการสอน

2.4 ทักษะการแก้ปัญหาของนักเรียนในระดับประถมศึกษา

2.4.1 ความหมายและความสำคัญของทักษะการแก้ปัญหา

• ความหมายของทักษะการแก้ปัญหา
• องค์ประกอบของทักษะการแก้ปัญหา
• ความสำคัญของทักษะการแก้ปัญหาในศตวรรษที่ 21

2.4.2 กระบวนการแก้ปัญหาสำหรับนักเรียนประถม

• ขั้นตอนการแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ
  • การระบุและวิเคราะห์ปัญหา
  • การคิดลำดับขั้นตอนการแก้ปัญหา
  • การเลือกวิธีการแก้ปัญหาที่เหมาะสม
  • การดำเนินการแก้ปัญหา
  • การประเมินผลการแก้ปัญหา
• ปัจจัยที่ส่งผลต่อทักษะการแก้ปัญหาของนักเรียน

2.4.3 การพัฒนาทักษะการแก้ปัญหาผ่านการจัดการเรียนรู้แบบ STEM

• ความเชื่อมโยงระหว่าง STEM Education กับทักษะการแก้ปัญหา
• วิธีการพัฒนาทักษะการแก้ปัญหาผ่าน STEM Activities
• การวัดและประเมินทักษะการแก้ปัญหาของนักเรียน

2.5 การวิจัยและพัฒนา (Research and Development: R&D) ในการจัดการเรียนรู้

2.5.1 แนวคิดและกระบวนการวิจัยและพัฒนา

• ความหมายและความสำคัญของการวิจัยและพัฒนา
• กระบวนการ R&D ในการจัดการเรียนรู้
• ลักษณะของนวัตกรรมการจัดการเรียนรู้

2.5.2 การประยุกต์ใช้ R&D ในการพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้

• ขั้นตอนการพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้
• การทดสอบและปรับปรุงรูปแบบการจัดการเรียนรู้
• การประเมินประสิทธิภาพของรูปแบบการจัดการเรียนรู้

2.6 งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

2.6.1 งานวิจัยเกี่ยวกับการจัดการเรียนรู้แบบ STEM ในประเทศไทย

• งานวิจัยเกี่ยวกับการพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้แบบ STEM
• งานวิจัยเกี่ยวกับผลของ STEM Education ต่อผู้เรียน
• งานวิจัยเกี่ยวกับการประยุกต์ใช้ STEM ในบริบทไทย

2.6.2 งานวิจัยเกี่ยวกับการบูรณาการวัฒนธรรมท้องถิ่นกับการจัดการเรียนรู้

• งานวิจัยเกี่ยวกับการเรียนรู้บนฐานวัฒนธรรมท้องถิ่น
• งานวิจัยเกี่ยวกับการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นมาใช้ในการจัดการเรียนรู้
• งานวิจัยเกี่ยวกับการอนุรักษ์วัฒนธรรมผ่านการจัดการเรียนรู้

2.6.3 งานวิจัยเกี่ยวกับ Soft Power ของครูและทักษะการแก้ปัญหา

• งานวิจัยเกี่ยวกับการพัฒนา Soft Power ของครู
• งานวิจัยเกี่ยวกับทักษะการแก้ปัญหาของนักเรียน
• งานวิจัยเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่าง Soft Power ของครูกับผลการเรียนรู้

2.7 กรอบแนวคิดการวิจัย

2.7.1 การสังเคราะห์วรรณกรรมและกรอบแนวคิด

• การสังเคราะห์แนวคิดหลักจากวรรณกรรมที่เกี่ยวข้อง
• ความเชื่อมโยงระหว่างตัวแปรต่างๆ ในการวิจัย
• กรอบแนวคิดการวิจัย (Conceptual Framework)

2.7.2 สมมติฐานการวิจัย

• สมมติฐานเกี่ยวกับการพัฒนารูปแบบการจัดการเรียนรู้
• สมมติฐานเกี่ยวกับผลของการจัดการเรียนรู้ต่อ Soft Power ของครู
• สมมติฐานเกี่ยวกับผลของการจัดการเรียนรู้ต่อทักษะการแก้ปัญหาของนักเรียน